Gan yr Athro Kamila Hawthorne MBE

Mae'r pwysau sy'n wynebu iechyd y boblogaeth yng Nghymru i'w gweld ym mhob cymuned: lefelau cynyddol o afiechyd a chromliniau disgwyliad oes sy'n gwastadu, ynghyd ag anghydraddoldebau sy'n ehangu, staff GIG a gofal cymdeithasol sydd wedi blino ac wedi digalonni a system sy'n rhy aml yn ymateb i argyfwng yn hytrach na'i atal. Mae ein cleifion yn cwyno nad ydyn nhw'n gallu gweld eu meddyg teulu yn hawdd., a bod yr amser aros am apwyntiadau a thriniaethau gofal eilaidd yn rhy hir.

Ar ôl 37 mlynedd fel meddyg teulu yn y GIG, rydw i wedi gweld newidiadau rhyfeddol mewn meddygaeth, technoleg ac anghenion ein cymunedau. Gallwn ni wneud cymaint mwy i'n cleifion, ond rydyn ni hefyd yn gweld cynnydd sylweddol a chyson yn nifer yr achosion o glefydau cronig, aml-morbidrwydd a bywydau afiach. Yn y cyfamser, prin y mae dyluniad sylfaenol y GIG wedi newid mewn dros 70 mlynedd. Mae'n parhau i fod wedi'i lunio o amgylch gofal acíwt, nid realiti Cymru fodern, ac mae'r system bellach yn plygu o dan bwysau na chafodd ei hadeiladu i'w gwrthsefyll.

Mae tystiolaeth ryngwladol dda o effeithiolrwydd gofal sylfaenol ar iechyd y boblogaeth, sy'n golygu bod yn rhaid iddo fod wrth wraidd pob sgwrs ddifrifol am ddyfodol ein system iechyd a gofal yma yng Nghymru. Os ydym am weld Cymru decach ac iachach, rhaid inni ddechrau lle mae'r rhan fwyaf o ofal yn dechrau yn ein cymunedau – mewn gofal sylfaenol. Mae angen inni gydnabod hynny 'materion iechyd' er lles iechyd ac economi Cymru – nid fel slogan, ond fel egwyddor a ddylai lunio pob penderfyniad a wnawn. Ni fydd newidiadau bach na 'mwyhau' yn datrys ein problemau – mae angen newid trawsnewidiol arnom.

Y realiti rydyn ni'n ei wynebu

Mae'r data'n llwm. Mae Cymru'n heneiddio. Mae clefydau cronig yn cynyddu. Mae tlodi ac anghydraddoldeb, sydd yn gyson ymhlith yr uchaf ledled y DU, yn gyrru salwch ar raddfa fawr. Mae dau ddeg tri y cant o'n poblogaeth yn byw mewn tlodi, gyda 29% o blant yng Nghymru yn byw mewn tlodi incwm cymharol. Yn y cymunedau hyn, mae pobl yn byw 10–17 yn llai o flynyddoedd iach, ac mae marwolaethau y gellir eu hosgoi bron i bedair gwaith yn uwch. Yn y cyfamser, rhagwelir y bydd nifer y bobl sy'n byw gyda salwch difrifol yn tyfu 3.5 gwaith yn gyflymach na'r boblogaeth o oedran gweithio.

Nid yw'r anghydraddoldebau hyn yn anochel. Mae Comisiwn Bevan, Iechyd Cyhoeddus Cymru, y Sefydliad Iechyd a chynghorwyr gwyddonol Llywodraeth Cymru ei hun i gyd yn tynnu sylw at yr un dystiolaeth: atal wedi'i dargedu, cefnogaeth i'r blynyddoedd cynnar, mynediad gwell at ofal sylfaenol ac ymyriadau sy'n seiliedig ar leoedd sy'n cyflawni'r enillion iechyd mwyaf. Yng Nghymru, adroddodd Conffederasiwn y GIG (Awst 2023), am bob £1 a werir ar ofal sylfaenol neu gymunedol gan Fyrddau Gofal Integredig, y bydd allbwn economaidd lleol yn cynyddu £14 – sy'n golygu bod twf economaidd mwy yn talu amdano'i hun yn effeithiol trwy dderbyniadau treth uwch.

Mae'n cael ei gydnabod yn gyffredinol bod ymarfer cyffredinol yn parhau i fod yn un o asedau mwyaf y GIG: medrus wrth ddeall y cymysgedd llawn o broblemau y mae pobl yn eu cyflwyno, wedi'i baratoi'n dda i reoli gofal cyfannol ar gyfer ein cleifion sy'n gynyddol gymhleth, wedi'i wreiddio mewn cymunedau ac mewn sefyllfa unigryw i ddarparu parhad gofal. Eto i gyd, dim ond 7.4% o gyllideb y GIG y mae gofal sylfaenol yn ei dderbyn, hyd yn oed yn llai nag yr oedd 20 mlynedd yn ôl er gwaethaf yr anghenion cynyddol.

Y canlyniad yw system dan straen annioddefol, gyda'r Cyngor Meddygol Cyffredinol (GMC) a'r Sefydliad Iechyd yn adrodd bod gan feddygon teulu ledled y DU y lefelau uchaf o straen ar draws y proffesiwn meddygol cyfan (gan gynnwys mewn gwledydd Ewropeaidd cymharol), y boddhad isaf gyda'r cydbwysedd rhwng bywyd a gwaith a'r bwriad mwyaf i adael rolau sy'n wynebu cleifion. Yng Nghymru, mae'r pwysau'n cael eu gwaethygu gan brinder gweithlu, adeiladau heb ddigon o arian a model contract nad yw bellach yn adlewyrchu realiti ymarfer cyffredinol modern.

Yn wyneb y galw cynyddol am ofal iechyd, mae gwir angen cynyddu nifer a hyd apwyntiadau meddyg teulu fel y gellir gweld cleifion yn gyflymach, ac i wneud hynny mae angen llawer mwy o feddygon teulu arnom ochr yn ochr â thîm cymorth amlddisgyblaethol mwy integredig ar gyfer meddygon teulu yn seiliedig ar anghenion cleifion. Mae angen mwy o feddygon teulu arnom hefyd i reoli cymhlethdod cynyddol cleifion yr ydym yn eu rheoli yn y gymuned, ac i gefnogi rhai o'r newidiadau cymunedol sydd eu hangen mewn gofal iechyd. Mae gofal cymdeithasol, addysg cleifion a gwasanaethau presgripsiynu cymdeithasol sy'n gysylltiedig ag arferion hefyd yn bwysig wrth helpu cleifion i ddod o hyd i'r atebion gorau iddynt, yn enwedig y rhai sy'n cyflwyno'n fiofeddygol, ond y mae eu problemau wedi'u gwreiddio mewn ffactorau anfeddygol fel tai, perthnasoedd, cyflogaeth, tlodi ac unigrwydd.

Heb newidiadau sylweddol mewn atal, dylunio gwasanaethau a gofal cymunedol, byddwn yn parhau i weld galw cyflymach ac anrheoli ar draws y system, a fydd yn cael ei lethu’n fuan. Mae angen i’r newidiadau hyn ddechrau nawr, gan adeiladu ar yr ymrwymiad gan Lywodraeth newydd Cymru, sydd wedi cydnabod pwysigrwydd buddsoddiad mwy blynyddol ar gyfer gofal sylfaenol ochr yn ochr ag ymgysylltu â chleifion, cymunedau a gweithwyr gofal iechyd proffesiynol eraill.

Trawsnewid, nid tincrio

Os ydym am gael GIG cynaliadwy, rhaid inni ailgynllunio gofal sylfaenol a chymunedol o'r dechrau, i ddiwallu anghenion pobl lle maent yn byw, yn gweithio ac yn chwarae. Rhaid inni sicrhau ein bod yn cadw'r agweddau hynny ar ofal cleifion sy'n seiliedig ar dystiolaeth ac yn effeithiol, wrth ailgynllunio'r gwasanaeth ar gyfer y cleifion hynny sy'n fwy cymhleth ac sydd angen llwybr gofal cydlynol, personol ac amlddisgyblaethol er mwyn aros yn iach.

Ar yr un pryd, mae angen inni ganolbwyntio ar atal a ffyrdd o gadw ein cymunedau'n iachach am hirach. Nid yw hyn yn ymwneud ag enillion ymylol na gwelliant cynyddrannol. Mae'n ymwneud â symud canol disgyrchiant y system, gwella gwasanaethau i weddu i anghenion ein cleifion sy'n mynd yn fwyfwy cymhleth a'u dwyn i'r gymuned ac yn agosach at y claf.

Bydd y gwasanaeth rwy'n ei weld ar gyfer y dyfodol yn cynnwys pedair haen sylfaenol, y sylfaen (neu'r gyntaf o'r rhain) a fydd yn cadw mynediad cyffredinol presennol at ofal iechyd. Gwneir hyn yn bennaf trwy ofal sylfaenol sy'n cynnwys meddygfeydd teulu, optegwyr, fferyllwyr a deintyddion, yn ogystal â thimau cymunedol sy'n mynd i'r afael â gofal cymdeithasol, iechyd meddwl ac iechyd cyhyrysgerbydol. Bydd hyn yn darparu gwasanaeth acíwt bob dydd a gofal cronig ar gyfer cyflyrau nad ydynt yn gymhleth a bydd ar agor i bawb ar gyfer apwyntiadau gofal ar yr un diwrnod ac apwyntiadau gofal arferol. Bydd hefyd yn darparu brechiadau arferol i blant, mamau beichiog, pobl hŷn a'r rhai â chyflyrau cronig a bydd yn parhau i fod yn seiliedig ar gofrestrau cleifion meddygfeydd teulu.

Uwchben yr haen sylfaen bresennol hon dylai fod 'gwasanaeth iechyd cymunedol', neu ail haen, sy'n rhychwantu sawl ôl troed meddygfeydd teulu o ran maint (er enghraifft, meintiau clwstwr meddygon teulu) ac sy'n cynnwys timau amlddisgyblaethol o weithwyr gofal iechyd a chymdeithasol dan arweiniad meddygon teulu ar gyfer y cleifion hynny sydd angen pecyn gofal mwy personol. Byddai hyn yn cynnwys gwasanaeth eiddilwch cymunedol (yn gweithio 24/7) a gwasanaethau i gleifion â chyflyrau cronig hirdymor lluosog. Byddai hefyd yn cynnwys gwasanaethau eraill a bennir gan angen lleol, er enghraifft, cleifion o grwpiau agored i niwed fel pobl ddigartref, ceiswyr lloches, plant sy'n derbyn gofal a chymunedau carchar.

Bydd gwasanaethau gofal eilaidd/cyfryngol hefyd wedi'u lleoli yn y gymuned, fel y maent ar hyn o bryd, gan gynnwys gofal cyhyrysgerbydol, gofal lliniarol, clinigau poen, podiatreg a dieteteg. Byddai gwasanaethau diagnostig cymunedol hefyd ar gael ar y lefel hon, wedi'u lleoli mewn canolfannau iechyd cymunedol neu ysbytai cymunedol, ehangu ar y Canolfannau Diagnostig Cyflym sydd eisoes yn bodoli yng Nghymru. Mae timau iechyd meddwl cymunedol a thimau iechyd menywod cymunedol hefyd yn gweithredu ar y lefel hon. Dylai gofal y tu allan i oriau gael ei redeg gan gwmnïau cydweithredol meddygon teulu. Y gwasanaeth iechyd cymunedol hwn hefyd fyddai'r haen sy'n integreiddio'n llorweddol â gwasanaethau awdurdodau lleol, fel gofal cymdeithasol a thai, a gwasanaethau'r sector gwirfoddol a chymunedol, gan gynnwys atgyfeiriadau i ac oddi wrth bresgripsiynwyr cymdeithasol.

Uwchben hyn byddai'r canolfannau gofal eilaidd presennol (y drydedd haen) a gofal trydyddol (y bedwaredd haen), ond byddai popeth y gellid ei redeg yn y gymuned – gan gynnwys y rhan fwyaf o glinigau cleifion allanol – yn dod allan o ysbytai cyffredinol ac yn cael ei leoli naill ai mewn ysbytai cymunedol neu ganolfannau iechyd cymunedol.

Mewn llawer o leoedd, mae agweddau ar y gwasanaethau cymunedol hyn eisoes yn bodoli, ond nid ydynt wedi'u cydlynu, nid yw cofnodion cleifion yn cael eu rhannu ac mae llawer o ymdrechion a seilos yn wastraff wrth i wahanol wasanaethau gysylltu â'r un claf. Mewn cymhariaeth, byddai dull gofal personol cydlynol yn fwy diogel ac yn fwy effeithlon. Byddai dod â phopeth at ei gilydd yn llawer gwell i'r claf a gallai gael ei 'ddal' gan feddygfeydd teulu, gan ei ddyrannu i eraill yn ôl yr angen ond gyda ffocws arbennig ar reoli achosion cymhleth.

Bydd angen edrych ar yr agenda atal o safbwynt atal sylfaenol ac eilaidd, gan ymgorffori gwasanaethau meddygaeth deuluol a gofal sylfaenol eraill a gweithio ochr yn ochr â gwasanaethau iechyd cyhoeddus i sicrhau bod mentrau atal yn cael eu cydlynu ac yn cael y gwerth gorau am ymdrech. Mae addysg cleifion, cyfathrebu effeithiol a deialog â'r cyhoedd a chyda arweinwyr cymunedol hefyd yn rhan hanfodol o'r trawsnewidiad hwn, er mwyn sicrhau bod pobl yn llywio ac yn llunio'r newidiadau a bod atebolrwydd lleol i bobl yn ein cymunedau.

I mi, mae trawsnewid yn golygu:

  • Llais cryfach ym maes gofal sylfaenol a chymunedol sy'n cynrychioli cymunedau yn ogystal â gofal sylfaenol mewn arweinyddiaeth genedlaethol, gan lunio penderfyniadau yn hytrach nag ymateb iddynt.
  • Contract meddyg teulu newydd sy'n adlewyrchu arfer modern, yn ariannu parhad gofal ac yn pwysoli adnoddau tuag at ardaloedd â'r amddifadedd mwyaf.
  • Adnoddau yn dilyn gwaith sy'n symud i'r gymuned, fel bod o leiaf 11% o gyllideb y GIG yn cael ei ddyrannu i ofal sylfaenol (fel o'r blaen, yn 2008).
  • Cynllun gweithlu i gynyddu nifer y meddygon teulu a gweithwyr proffesiynol cefnogol eraill yn y GIG, gan gynnwys cynyddu niferoedd hyfforddi yn ogystal â chynlluniau cadw staff, amodau gwaith gwell, darparu iechyd galwedigaethol i staff y GIG mewn ymarfer cyffredinol, a moderneiddio safleoedd.
  • Ailweithio timau amlddisgyblaethol yn ofalus, gan sicrhau bod pawb yn gweithio yn ôl disgrifiad eu rôl ac mewn cydweithrediad, gydag amser wedi'i neilltuo ar gyfer goruchwyliaeth briodol a diogel os oes angen.
  • Gwasanaethau iechyd cymdogaeth wedi'u cydleoli, gan ddod â meddygon teulu, timau cymunedol, diagnosteg, iechyd meddwl, gofal cymdeithasol a'r sector gwirfoddol ynghyd.
  • Systemau digidol sy'n gweithio, gyda chofnodion cleifion a rennir ac unedig, a chyfathrebu diogel a di-dor (ni fydd gweithio integredig gyda chleifion yn gweithio heb hyn). Ap GIG sy'n rhoi'r cyfleuster i gleifion gyfathrebu â'u practisau i archebu apwyntiadau, gofyn am bresgripsiynau, gweld canlyniadau eu profion a'u llythyrau a gofyn cwestiynau.
  • Ail-ymrwymiad i egwyddorion iechyd darbodus a meddygaeth realistig, gyda chamau i leihau ymyriadau meddygol gwerth isel a gwastraff, gofal personol cydlynol i gleifion cymhleth a chefnogi gwneud penderfyniadau ar y cyd.
  • Polisi atal cenedlaethol integredig sy'n ymgorffori'r cyhoedd, gwasanaethau iechyd cyhoeddus lleol, Iechyd Cyhoeddus Cymru a phartneriaid allweddol eraill, fel addysg a llywodraeth leol.
  • Ymrwymiad i wella capasiti ar gyfer gofal cymdeithasol a chysylltu'n fwy effeithiol â gofal cymdeithasol, gartref ac mewn cartrefi preswyl/nyrsio, er mwyn dod o hyd i'r atebion gorau. Bydd hyn hefyd yn lleihau'r pwysau ar amseroedd aros Adrannau Damweiniau ac Achosion Brys, derbyniadau ac ambiwlansys.
  • Dull trawslywodraethol o ymdrin â phenderfynyddion cymdeithasol iechyd, gan gynnwys tai, tlodi, y blynyddoedd cynnar ac ansicrwydd tanwydd, a hebddynt bydd y GIG yn parhau i fod yn gaeth mewn ymateb i argyfwng.

Nid rhestr 'beth braf i'w wneud' yw hon. Dyma'r lleiafswm hanfodol sydd ei angen i sefydlogi'r system fel y gall gofal sylfaenol a chymunedol weithio ar ei orau i gleifion.

Mae'r rhwystrau'n real – ond felly hefyd y cyfleoedd

Mae trawsnewid yn anodd. Mae angen sgyrsiau gonest am ddadgomisiynu gofal gwerth isel, ailfuddsoddi mewn atal a gofal sylfaenol a chanolbwyntio ar waith tîm a chydlynu gofal. Bydd angen newidiadau i ffrydiau ariannu ar adeg o gyfyngiadau ariannol. Gall arwain at ddewisiadau na fydd o bosibl yn arwain at fuddugoliaethau gwleidyddol ar unwaith. Mae angen tryloywder, cyfathrebu a phartneriaeth wirioneddol gyda chlinigwyr a chymunedau.

Ond nid yw edrych i'r cyfeiriad arall yn opsiwn. Mae'r dewis arall yn waeth; system sy'n parhau i blygu o dan y galw, gan golli staff, ymddiriedaeth y cyhoedd a'r gallu i ddarparu'r gofal y mae pobl Cymru yn ei haeddu.

Nid oes prinder gweledigaeth. Nid oes prinder tystiolaeth na chlinigwyr ymroddedig sy'n barod i arwain newid. Nid gwyddoniaeth roced yw'r hyn rwy'n ei awgrymu. Yr hyn sydd wedi bod ar goll yw'r ewyllys wleidyddol i ailgynllunio'r system o amgylch realiti Cymru fodern.

Y cwestiwn nawr yw hwn: A fydd Cymru’n dewis trawsnewid gofal sylfaenol a chymunedol, nid mewn rhethreg, ond mewn gweithredu, fel y gall y genedl adeiladu dyfodol tecach ac iachach?

Oherwydd os byddwn ni bob amser yn gwneud yr hyn rydyn ni wedi'i wneud erioed, fe gawn ni'r hyn rydyn ni wedi'i gael erioed.

Ac mae Cymru’n haeddu gwell.

Ynglŷn â'r Awdur, yr Athro Kamila Hawthorne MBE

Mae'r Athro Kamila Hawthorne yn Gomisiynydd Bevan, yn Gadeirydd Cyngor Coleg Brenhinol y Meddygon Teulu (RCGP), yn Athro Emeritws Addysg Feddygol ac yn feddyg teulu wedi ymddeol..

Share